INUICI
nazwa i pochodzenie
Terminem Inuit ("ludzie", "człowiek")
określa się grupę rdzennej społeczności obszarów arktycznych
i subarktycznych Kanady, Alaski, Syberii jak i Grenlandii i
mimo że rozrzuceni są na tak olbrzymiej powierzchni, uważa się
ich za jeden naród. Dialekty, którymi się posługują, są do siebie
podobne, co jednak nie znaczy, że wszystkie są wzajemnie zrozumiałe.
Co ciekawe, najbliższym grenlandzkiemu dialektem jest inupiatun
używany na Alasce, a nie inuktikut z sąsiedniej Kanady, co ma
związek z tym, że przodkowie Grenlandczyków (ludzie kultury
Thule) przybyli właśnie z Alaski.
Popularne dziś określanie tej społeczności
nazwą "eskimos" zostało rozpowszechnione
w XVI wieku; jego pochodzenie nie jest jasne. Obecnie jest ono
uważane przez wiele osób na Grenlandii czy w Kanadzie za obraźliwe.
Termin eskimantsik oznaczana bowiem "zjadacza
surowego mięsa".
Inuici pod względem antropologicznym należą
do żółtej odmiany człowieka - przeważa typ arktyczny o niskim
wzroście, oliwkowożółtej barwie skóry, ciemnych, prostych włosach
i wydłużonej czaszce choć u grenlandzkich eskimosów występują
niekiedy jasne włosy i niebieskie oczy. Przodkowie Eskimosów
pochodzą z północno-wschodniej Azji, skąd kilkanaście tysięcy
lat temu przez (najprawdopodobniej) lądowy korytarz dzisiejszej
Cieśniny Beringa dotarli do Ameryki.
POMYSŁOWI
ESKIMOSI
czyli kajak i inne narzędzia
Eskimosi żyjąc z ograniczonym
dostępem do materiałów i surowców, w izolacji, wynikającej raczej
nie ze świadomego wyboru, lecz na skutek konfliktów z innymi
plemionami, które zajmowały lepsze tereny na południu, wyspecjalizowali
się w produkcji narzędzi z naturalnych materiałów takich jak
kość czy drewno, współcześnie narzędzia produkowane są już z
metalu. Szukając sposobów na przetrwanie wśród śniegów, Eskimosi
wynaleźli nowe techniki łowieckie i zadziwiające przedmioty
usprawniające polowania na zwierzęta arktyczne. W ten sposób
powstała jedyna w swoim rodzaju kultura techniczna i społeczna.Ich
wyroby służyły do przetrwania w skrajnie trudnym środowisku.
To dzięki nim zdobywano i przygotowywano pożywienie, wykonywano
i naprawiono odzież.
Od Eskimosów pochodzi wiele wynalazków takich jak anorak, parka,
harpun, wiertła czy igloo, które zadziwia współczesnych architektów,
spełniając wymogi nowoczesnej sztuki inżynierskiej.
Harpun eskimoski przypominał późniejsze harpuny wielorybników
z tą różnicą, że wyrzucano go ręcznie, pozostawiał wbite w bok
zwierzęcia ostrze z przytwierdzonym do niego rzemieniem, do
którego mocowano wypełnione powietrzem focze skóry (patrz
zdjęcie na górze strony), aby uniemożliwić rannej zdobyczy
ucieczkę, później, nieżywe zwierzę holowano do brzegu za pomocą
kajaka. Kajak niewątpliwie jest jednym z wynalazków, który najmocniej
wpisał się w życie codzienne Eskimosów. Konstrukcję lekkiej
jednoosobowej łódki wynaleźli przodkowie współczesnych Eskimosów,
ludzie reprezentujący kulturę Thule.
Budowę takiego kajaka charakteryzuje lekki szkielet z drewna
dryftowego lub kości pokryty elastyczną i wodoszczelną skórą
foczą, która naciągana była jeszcze przed przed wyschnięciem
i lekko mocowana rzemieniami, poszczególne fragmenty były dopasowywane
z wielką starannością tak, aby układ włosia był zgodny z kierunkiem
ruchu łodzi, następnie skóry łączono podwójnym szwem. Takie
przygotowanie powierzchni służyło zminimalizowaniu oporu stawianego
przez płynącą łódź i uśpieniu czujności zwierząt, Aleuci i Alutiiq
wyrabiają specyficzny typ kajaka zwany z rosyjskiego bajdarką.
Była to najszybsza i najbardziej zwrotna łódź napędzana siłą
ludzkich mięśni.
W trakcie wypraw kajakowych Eskimosi zabierali także ze sobą
wiele specjalistycznego sprzętu, np. kościane rurki do wysysania
wody z dna kajaka czy materiały naprawcze. Dzięki kajakom i
umiejętnościom kajakarskim Eskimosi zasiedlili olbrzymie, choć
niegościnne obszary tworząc wspólnotę kulturową i językową,
Z kajaków zwykle polowano na foki, do polowań na większą zwierzynę,
czyli wieloryby, walenie i morsy, używano bardziej stabilnych
łodzi - znakomicie nadawały się do tego celu duże umiaki o podobnej
konstrukcji, zwane łodziami kobiecymi,Ř umiak (zwany przez Aleutów
angyaq) - służył celom transportowym, Był szczególnie przydatny
podczas częstych przeprowadzek wraz z całym dobytkiem - jest
dłuższy (4,5 do 7,5 m, w rejonie Zatoki Kotzebue nawet do 15
m) i szerszy od kajaka, jest otwarty i może pomieścić do 15
osób i tonę ładunku. Oba typy łodzi są lekkie i łatwo przenośne
- można je było ciągnąć po lodzie na kilu jak na płozie lub
przewozić na specjalnych płaskich sankach, a dzięki wykorzystaniu
psów w zaprzęgach, transport był możliwy nawet na znacznych
dystansach. Sanie również budowano z elementów drewnianych i
kościanych powiązanych rzemieniami - płozy pokryte były od spodu
pasami wyciętymi z kłów narwala, psy odpowiednio szkolono.
Obecnie sanie ciągnięte przez psy zastąpił skuter śnieżny, a
do polowania wykorzystuje się nowoczesną broń palną, duża część
Eskimosów stara się jednak zachowywać dawne zwyczaje i w dalszym
ciągu zajmuję się rybołówstwem i myślistwem w tradycyjny sposób.
WIERZENIA
Od początku XX w. Eskimosi głównie są chrześcijanami, ale tradycyjna
religia Eskimosów to elementy animizmu, kultów łowieckich i
szamanizmu. Wierzenia religijne Eskimosów opierają się na wierze,
że `anua` (dusze) egzystują we wszystkich ludziach i zwierzętach.
Wiele rytuałów i ceremonii było odprawianych przed i po polowaniach
w celu zapewnienia obfitości podczas łowów. Największymi potęgami
były Sila rządząca pogodą i Nerrivik - spoczywająca
na dnie oceanu kobieta rozdzielająca zwierzynę łowną.
Obrzędy eskimoskie odprawiane były w miejscach, o których tradycja
opowiadała, że nadają się do praktyk duchowych, jeśli natomiast
tradycja nie wskazywała takich miejsc, znajdowano je dzięki
wnikliwej obserwacji przyrody, często też szamani wyszukiwali
je podczas transu. Bardzo dużą
grożę w wierzeniach Eskimosów wywoływało zjawisko zorzy polarnej
- sądzono, że to odblask płomieni z królestwa śmierci, siedliska
dusz zmarłych, gdy pojawiała się zorza. Eskimosi ukrywali swoje
dzieci, ponieważ wierzyli, że świetlna kurtyna może nagle spaść
na ziemię i zabrać dziecku głowę, byli przekonani, że zorze
zostały stworzone po to, aby oświecać drogę zmarłym niedawno
ludziom.Miejscem uznawanym powszechnie
za święte było miejsce pochówku zmarłego, wyróżnić można było
jeden dominujący typ pochówku: w obstawie z fragmentów drewna
na głębokości ok. pół metra - drewno wypełniało dno jamy, stanowiąc
coś w rodzaju platformy, jak również znajdowało się wokół tworząc
ścianki trumny, czasem część drewna ułożona była na górze, niczym
wieko trumny; pojedyncze groby zawierały najczęściej szkielet
jednego osobnika, złożonego w pozycji wyprostowanej, często
w zupełnie odmienny sposób traktowano zmarłych z powodu epidemii,
szczególnie gdy ofiarami choroby padali wszyscy mieszkańcy jednego
igloo - pozostawiano wtedy ciała w domostwie i załamywano nad
nimi dach, takie zachowanie miało na pewno swój podtekst religijny,
jasne jest jednak, że miało to na celu ograniczenie zasięgu
epidemii.Przesądem związanym ze
zmarłymi był zwyczaj przejeżdżania przez zwłoki napotkane na
drodze podczas wyprawy łowieckiej - należało tak postąpić, ponieważ
to odsuwało niebezpieczeństwo pecha na polowaniu,
SZTUKA
Sztuka eskimoska wystawiana jest w najlepszych galeriach świata
- pierwowzorem większości rzeźb z kości jest tupilak - śmiercionośna
magiczna figurka. Większość figurek określana jest słowem asingit
oznacza "ich innych" (odmienni, różniący się
od reszty, określenie odnoszące się do twórców). Figurki takie,
poza zręcznością ich twórcówi pięknem, ukazują wpływ szamanizmu
i tradycyjnych wyobrażeń na temat duchów. Część prac przedstawia
mity i legendy.
Większość rzeźb wykonywana jest w kamieniu - powszechnie występujący
na terenach arktycznych tzw. kamień mydlany, o szarej lub ciemno
zielonej barwie, miękki i łatwy w obróbce, był znakomitym surowcem,
a Inuci okazali się zdolnymi rzeźbiarzami. Opanowali sztukę
rzeźbienia w minerałach - nefrycie, jadeicie i steatycie jak
również w wysoko cenionych kłach morsa z czego do dziś wielu
się utrzymuje.
Ważnym środkiem artystycznego wyrazu Eskimosów są makaty, wykonywane
techniką aplikacji z tkanin wełnianych, filcu oraz przędz hafciarskich
powstanie takich tkanin artystycznych było naturalnym skutkiem
rozwoju tradycyjnych umiejętności kobiet i zaowocowało pojawieniem
się niezwykle śmiałych form sztuki.
 |
|
Irene Avaalaaqiaq,
Mąż i żona, 2001r.
tkanina wełniana i filc, bawełniana przędza hafciarska |
Simon Tookoome, Przemiana
Karibu w człowieka, 1982r.
kredki, papier |
Kolejną formą sztuki są wspaniałe kosze wyplatane z traw rosnących
tylko na Aleutach rozpoznawane są trzy style koszy: Attu, Atka
i Unalaska - nazwy pochodzą od nazw wysp.
Eskimosi niewielką wagę przywiązują do wykonanych już dzieł,
bardziej ceniąc proces twórczy,Chociaż
sztuka pełni tak istotną role w kulturze Eskimosów, nie występuje
ona jako wytwór - dzieło sztuki - wśród tego ludu nie ma słowa
na oznaczenie sztuki ani artysty. twórcą sztuki jest każdy człowiek,
sztuka jest niezbędnym elementem przenikającym każdą rzecz wykonaną
przez Eskimosa, sztuka eskimoska stanowi całość nie tylko z
codziennym życiem ludzi którzy ją tworzą, jest także nierozerwalnie
związana ze sposobem odczuwania świata.
|
